CBAM Sınırda Karbon Düzenlemesi ve İhracat: Veri Rehberi
Bu Rehber Kimin İçin?
Bu rehber, Avrupa Birliği'ne demir-çelik, alüminyum, çimento veya gübre gibi ürünler ihraç eden ya da bu ürünleri üreten firmalara tedarik sağlayan işletmeler için hazırlandı. CBAM sınırda karbon düzenlemesi, ihracat süreçlerine yeni bir veri yükümlülüğü ekliyor ve sık karşılaşılan soru şu: AB'deki alıcı emisyon verisi istediğinde neyi, nasıl hazırlamalıyız? Aşağıda bu sorunun cevabını adım adım, belge listesi ve dikkat edilmesi gereken noktalarla birlikte bulacaksınız.
CBAM Nedir ve Hangi İhracatçıları İlgilendirir?
CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism), AB'ye giren belirli ürünlerin üretiminde ortaya çıkan karbon emisyonlarını fiyatlandıran bir düzenlemedir. Amaç, AB içindeki üreticilerin tabi olduğu karbon maliyetinin ithal ürünlere de yansıtılması ve üretimin daha gevşek kuralların olduğu ülkelere kaymasının önlenmesidir.
Düzenleme bugün çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerini kapsıyor. Kapsam yalnızca ham malzemelerle sınırlı değil; bu malzemelerden üretilen bazı ara ve mamul ürünler de gümrük tarife kodlarına göre listeye dahil. Bu nedenle kendinizi "çelik üreticisi" olarak görmeseniz bile, ihraç ettiğiniz ürünün kodu listede yer alıyorsa konu sizi ilgilendirir.
Yükümlülüğün resmî tarafı AB'deki ithalatçıdadır: beyanı o yapar, gerekli sertifikaları o temin eder. Ancak ithalatçı bu beyanı doğru yapabilmek için üreticiden gelen gerçek emisyon verisine ihtiyaç duyar. Veri gelmezse AB'nin belirlediği varsayılan değerler kullanılabilir; bu değerler gerçek performansınızı yansıtmayabilir ve alıcınızın maliyetini artırabilir.
Kısacası CBAM sınırda karbon düzenlemesi, ihracat yapan üretici için doğrudan bir vergi değil, ama doğrudan bir rekabet konusudur. Şirket genelindeki emisyonların neden ölçülmesi gerektiğini Kurumsal Karbon Ayak İzi Hesaplama Neden Önemlidir? yazımızda ele almıştık; CBAM ise bu genel tablonun ürün ve tesis düzeyine indirilmiş hâlidir.
CBAM İçin Emisyon Verisi Nasıl Hazırlanır?
CBAM verisi, ürün başına düşen gömülü emisyonun tesis düzeyindeki ölçüm ve kayıtlara dayanarak hesaplanmasıyla hazırlanır. Süreç tek seferlik bir hesap değil, düzenli olarak tekrarlanan bir izleme sistemidir. Bu altyapıyı kurarken kurumsal karbon ayak izi danışmanlığı kapsamında toplanan enerji ve yakıt verileri güçlü bir başlangıç noktası sağlar.
1. Ürünlerin kapsamda olup olmadığını belirleyin
İlk iş, AB'ye gönderdiğiniz her ürünün gümrük tarife kodunu CBAM ürün listesiyle karşılaştırmaktır. Kapsamdaki ürünleri, üretildikleri tesis ve hat bazında ayrı ayrı listeleyin.
2. Tesis sınırlarını ve üretim süreçlerini tanımlayın
Hesaplamanın sağlam olması için tesisin hangi bölümlerinin ve hangi üretim süreçlerinin hesaba dahil olduğu açıkça yazılmalıdır. Aynı tesiste kapsam dışı ürünler de üretiliyorsa enerji ve hammadde tüketiminin bu ürünler arasında nasıl paylaştırılacağı bu aşamada belirlenir.
3. Doğrudan ve dolaylı emisyonları izleyin
Doğrudan emisyonlar yakıt yakılması ve üretim prosesinden kaynaklanan salımlardır; dolaylı emisyonlar ise üretimde tüketilen elektrikten kaynaklanır. Hangi sektörde hangi emisyon türünün beyana girdiği farklılık gösterdiğinden, ikisini ayrı ayrı izlemek en güvenli yoldur.
4. Ürün başına gömülü emisyonu hesaplayın
İlgili dönemdeki toplam emisyon, aynı dönemin üretim miktarına bölünerek ürün başına değer bulunur. Üretimde dışarıdan alınan ve kendisi de kapsamda olan ara malzemeler varsa (örneğin bir çelik ürün için satın alınan yarı mamul), bunların emisyonu da tedarikçiden istenip hesaba eklenmelidir.
5. Veriyi alıcıyla paylaşın ve doğrulamaya hazırlanın
Hesaplanan değerler, AB'nin öngördüğü iletişim formatına uygun biçimde ithalatçıya iletilir. Düzenlemenin kesin uygulama döneminde verilerin akredite bir doğrulayıcı tarafından kontrol edilmesi öngörülüyor; bu yüzden her rakamın arkasında belgelenmiş bir kaynak bulunmalıdır.
CBAM Veri Hazırlığı Kontrol Listesi
CBAM'e hazırlıkta elinizde bulunması gereken temel belge ve bilgiler aşağıdadır. Bu liste, alıcınızdan gelen veri talebine hızlı ve tutarlı cevap vermenizi sağlar.
AB'ye ihraç edilen ürünlerin gümrük tarife kodları ve CBAM listesiyle eşleştirmesi
Tesis adı, adresi, konum bilgisi ve üretim hatlarının tanımı
Yakıt türleri ve tüketim miktarları (fatura, sayaç okuması)
Elektrik tüketim kayıtları ve mümkünse elektrik tedarikçisinin emisyon faktörü bilgisi
Proses emisyonlarına yol açan hammadde ve girdilerin miktar kayıtları
Dönemsel üretim miktarları (ürün ve hat bazında)
Satın alınan kapsam içi ara malzemeler için tedarikçi emisyon verileri
Kullanılan hesaplama yöntemi, emisyon faktörleri ve varsayımların yazılı açıklaması
Ölçüm cihazlarının kalibrasyon kayıtları
Menşe ülkede ödenmiş bir karbon bedeli varsa buna ilişkin belgeler
Verilerden sorumlu kişi ve iç onay süreci
Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Sık karşılaşılan bir hata, CBAM'i yalnızca AB'deki ithalatçının işi sanıp veri talebine hazırlıksız yakalanmaktır. Alıcı kısa sürede veri istediğinde, kayıtları dağınık olan işletme ya tahmine dayalı bir rakam verir ya da varsayılan değere razı olmak zorunda kalır.
Pratikte takılınan diğer noktalar şunlardır:
Tesis genelindeki enerji tüketimini, kapsam dışı ürünlerden ayırmadan doğrudan kapsamdaki ürüne yüklemek.
Satın alınan ara malzemelerin emisyonunu hesaba katmamak ya da tedarikçiden bu veriyi hiç istememek.
Kurumsal karbon ayak izi raporunu CBAM verisi yerine kullanmaya çalışmak; kurumsal rapor şirket geneline bakar, CBAM ise ürün ve tesis bazında veri ister.
Hesaplama yöntemini yazılı hâle getirmemek; yöntem belgelenmezse aynı rakam bir sonraki dönemde yeniden üretilemez ve doğrulamada sorun çıkar.
Farklı alıcılara farklı rakamlar göndermek; tek bir veri seti ve tek bir sorumlu kişi tutarlılığı korur.
Uygulama kuralları gelişmeye devam ettiği için AB tarafındaki düzenlemelerin ve Türkiye'deki iklim mevzuatının güncel hâlinin düzenli olarak takip edilmesi de önemlidir. Bugün doğru olan bir yöntem, kurallar güncellendiğinde gözden geçirilmelidir.
Antalya'daki İhracatçı İşletmeler İçin Notlar
Antalya'da CBAM, özellikle metal işleme, alüminyum doğrama ve profil, yapı malzemesi üretimi gibi AB'ye doğrudan ya da dolaylı ihracat yapan sanayi işletmelerini ilgilendirir. Bölgenin öne çıkan ihracat ürünlerinden yaş meyve-sebze ve süs bitkileri mevcut kapsamda yer almıyor; turizm işletmeleri de bu düzenlemede doğrudan yükümlü değil.
Bununla birlikte dolaylı etki göz ardı edilmemeli. Büyük bir ihracatçıya yarı mamul ya da parça tedarik eden yerel firmalar, alıcılarından emisyon verisi talebi alabilir. İnşaat ve yapı malzemesi tarafında AB projelerine malzeme veren işletmeler de aynı soruyla karşılaşabilir.
CBAM sınırda karbon düzenlemesinin kapsamının ileride genişleyebileceği düşünüldüğünde, ihracat yapan ya da ihracatçıya tedarik sağlayan her işletme için enerji ve üretim kayıtlarını şimdiden düzenli tutmak akıllıca bir adımdır.
Sıkça Sorulan Sorular
CBAM'de beyanı ihracatçı mı yapıyor, ithalatçı mı?
Beyan yükümlülüğü AB'deki ithalatçıya aittir. Ancak ithalatçı, ürünün gömülü emisyonunu üreticiden gelen veriye dayanarak bildirir. Bu nedenle ihracatçının doğru ve belgelenmiş veri sunması, alıcı ilişkisi açısından pratikte zorunlu hâle gelir.
Ürünüm CBAM kapsamında mı, nasıl anlarım?
Ürününüzün gümrük tarife kodunu AB'nin yayımladığı CBAM ürün listesiyle karşılaştırarak anlayabilirsiniz. Liste sektör adına değil kodlara göre düzenlendiği için ham malzemelerin yanında bazı mamul ürünler de kapsama girebilir. Emin değilseniz gümrük müşaviriniz ve çevre danışmanınızla birlikte kontrol etmeniz önerilir.
CBAM için emisyon verisi vermezsek ne olur?
Gerçek veri sunulmadığında AB'nin belirlediği varsayılan değerler kullanılabilir. Bu değerler tesisinizin gerçek performansını yansıtmayabilir ve alıcınız için daha yüksek bir maliyet anlamına gelebilir. Bu da rakip tedarikçiler karşısında dezavantaj yaratabilir.
Kurumsal karbon ayak izi hesabı CBAM için yeterli mi?
Tek başına yeterli değildir, ama iyi bir başlangıç noktasıdır. Kurumsal hesap şirket genelini kapsar; CBAM ise ürün ve tesis bazında, belirli yöntem kurallarına göre hesaplanmış veri ister. Kurumsal hesap için toplanan enerji ve yakıt kayıtları, CBAM hesabının temelini oluşturabilir.
Bize Danışın
AB'ye ihracat yapıyor ya da bir ihracatçıya tedarik sağlıyorsanız, emisyon verilerinizin CBAM'e ne kadar hazır olduğunu birlikte değerlendirelim. Sorularınız için bizimle iletişime geçin; tesisinize uygun bir veri hazırlık planını birlikte oluşturalım.
Bu yazı Asel Çevre Danışmanlık'tan Selin Sevinç (Yüksek Çevre Mühendisi) tarafından hazırlanmıştır.
Yorumlar