Kurumsal Karbon Ayak İzi Hesaplama Neden Önemlidir?
Güncelleme tarihi: 27 Eyl
Bu Rehber Kimin İçin?
Kurumsal karbon ayak izi hesaplama, bir işletmenin faaliyetlerinden kaynaklanan sera gazı emisyonlarını ölçerek hem mevzuata hem de müşteri ve pazar beklentilerine hazırlıklı olmasını sağladığı için önemlidir. Bu rehber; ihracat yapan üreticiler, oteller, büyük firmaların tedarik zincirinde yer alan işletmeler ve sürdürülebilirlik raporlamasına hazırlanan şirketler için hazırlandı. Hesaplamanın ne olduğunu, nasıl yapıldığını, hangi verilere ihtiyaç duyulduğunu ve süreçte nelere dikkat edilmesi gerektiğini sade bir dille anlatıyoruz.
Kurumsal Karbon Ayak İzi Nedir ve Hangi İşletmeleri İlgilendirir?
Kurumsal karbon ayak izi, bir kuruluşun belirli bir dönemde doğrudan ve dolaylı olarak neden olduğu sera gazı emisyonlarının karbondioksit eşdeğeri (CO2e) cinsinden toplamıdır. Hesaplamada yalnızca karbondioksit değil, metan ve diazot monoksit gibi diğer sera gazları da ortak bir birime çevrilerek değerlendirilir. Uluslararası uygulamada bu çalışma genellikle GHG Protocol Kurumsal Standardı ve ISO 14064-1 standardı esas alınarak yapılır.
Emisyonlar üç kapsamda ele alınır:
Kapsam 1: Kazan, jeneratör, şirket araçları ve soğutma sistemlerindeki gaz kaçakları gibi işletmenin kendi kaynaklarından doğan doğrudan emisyonlar.
Kapsam 2: Satın alınan elektrik, buhar veya ısı tüketiminden kaynaklanan dolaylı emisyonlar.
Kapsam 3: Satın alınan malzemeler, taşımacılık, iş seyahatleri, çalışan ulaşımı ve atıkların bertarafı gibi değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar.
Konu özellikle Avrupa Birliği'ne ihracat yapan üreticileri ilgilendirir; AB'nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) kapsamındaki ürün gruplarında ithalatçılar ürünlerin gömülü emisyon verisini talep etmektedir. Bunun yanında büyük müşterilerinden tedarikçi anketi alan firmalar, uluslararası zincirlerle çalışan oteller ve kredi ya da yatırım süreçlerinde çevresel veri istenen şirketler için karbon ayak izi temel bir veri kaynağıdır.
Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları (TSRS) kapsamına giren ya da girmeye hazırlanan şirketler için de iklimle ilgili açıklamaların dayanağı emisyon verisidir. İklim değişikliğine ilişkin ulusal mevzuat gelişmeye devam ettiğinden, emisyonlarını bugünden ölçen işletmeler yeni yükümlülüklere daha hazırlıklı olur.
Karbon Ayak İzi Hesaplama Süreci Adım Adım
Karbon ayak izi hesaplaması; sınırların belirlenmesi, veri toplanması, emisyonların hesaplanması, raporlama ve azaltım planı adımlarından oluşan planlı bir süreçtir. Adımlar aşağıdaki sırayla ilerlediğinde sonuçlar hem tutarlı hem de yıllar arasında karşılaştırılabilir olur.
1. Amaç ve raporlama sınırlarının belirlenmesi
İlk adım, hesaplamanın neden yapıldığını ve hangi tesisleri kapsayacağını netleştirmektir. Bir müşteri talebi, SKDM bildirimi veya kurumsal sürdürülebilirlik raporu için yapılan çalışmaların kapsamı birbirinden farklı olabilir. Bu aşamada organizasyonel sınır (hangi tesisler, şubeler, şirketler) ve operasyonel sınır (hangi emisyon kapsamları) yazılı olarak tanımlanır.
2. Baz yılının seçilmesi
Emisyon azaltımını ölçebilmek için karşılaştırma yapılacak bir baz yıl seçilir. Baz yıl, verilerin eksiksiz ve güvenilir olduğu, işletmenin olağan faaliyetini yansıtan bir dönem olmalıdır. Yeni tesis eklenmesi ya da bir birimin satılması gibi önemli değişikliklerde baz yılın yeniden hesaplanması gerekebilir.
3. Faaliyet verilerinin toplanması
Yakıt, elektrik, soğutucu gaz, taşımacılık ve atık gibi emisyon kaynaklarına ait tüketim miktarları fatura, sayaç ve işletme kayıtlarından derlenir. Veriler mümkün olduğunca belgeye dayalı olmalı, tahmin kullanılan yerler açıkça not edilmelidir. Bu adım, sürecin en çok emek isteyen ve sonucun kalitesini en fazla etkileyen bölümüdür.
4. Emisyon faktörlerinin seçilmesi ve hesaplama
Her faaliyet verisi, kaynağı belli ve güncel bir emisyon faktörüyle çarpılarak CO2e değerine çevrilir. Elektrik için ulusal şebekeye ait faktör, yakıtlar için ise kabul görmüş uluslararası kaynaklardaki değerler kullanılır. Hangi faktörün nereden alındığı raporda açıkça belirtilmelidir.
5. Raporlama ve doğrulama
Sonuçlar; kapsamlara göre dağılım, kullanılan yöntem, varsayımlar ve belirsizliklerle birlikte raporlanır. Müşteri, yatırımcı ya da ilgili düzenleme talep ediyorsa rapor bağımsız bir doğrulama kuruluşuna doğrulatılabilir. Şeffaf hazırlanmış bir rapor, bu aşamayı önemli ölçüde kolaylaştırır.
6. Azaltım planı ve yıllık takip
Hesaplama bir başlangıçtır; asıl değer, en büyük emisyon kaynaklarını hedef alan bir azaltım planından gelir. Enerji verimliliği, yenilenebilir enerji kullanımı, soğutucu gaz yönetimi ve lojistik düzenlemeleri gibi önlemler belirlenir, her yıl yeniden ölçülerek ilerleme izlenir.
Bu adımların işletmenize uygun şekilde planlanması için kurumsal karbon ayak izi danışmanlığı hizmetimizin kapsamını inceleyebilirsiniz.
Hesaplama İçin Hazırlanması Gereken Bilgiler
Sağlıklı bir hesaplama için işletmenin enerji, yakıt, ulaşım ve atık kayıtlarını raporlama dönemi bazında bir araya getirmesi gerekir. Aşağıdaki liste, çalışmaya başlamadan önce hazırlanabilecek temel bilgileri özetler:
Organizasyon şeması, tesis listesi ve her tesisin faaliyet konusu
Raporlama dönemine ait elektrik faturaları veya sayaç okumaları
Doğal gaz, LPG, motorin ve fuel-oil gibi yakıtların alım ve tüketim kayıtları
Şirket araçlarının listesi ve yakıt kartı dökümleri
Jeneratör çalışma saatleri ve yakıt tüketimleri
Klima, soğuk oda ve chiller gibi sistemlerin soğutucu gaz tipi ile dolum ve bakım kayıtları
Atık miktarları ve bertaraf ya da geri kazanım yöntemleri
Satın alınan başlıca hammadde ve malzemelerin miktarları
Nakliye, sevkiyat ve iş seyahati kayıtları
Varsa önceki yıllara ait enerji etütleri, sürdürülebilirlik raporları veya ISO 14001 kayıtları
Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Karbon ayak izi çalışmalarında sonuçların güvenilirliğini zayıflatan hatalar genellikle veri kalitesinden ve kapsam tanımından kaynaklanır. Pratikte sık karşılaşılan durumlar şunlardır:
Kapsamın belirsiz bırakılması: Hangi tesislerin ve kaynakların dahil edildiği yazılı olarak tanımlanmadığında yıllar arası karşılaştırma yapılamaz.
Soğutucu gaz kaçaklarının atlanması: Bazı soğutucu gazların küresel ısınma potansiyeli yüksek olduğundan, küçük dolum miktarları bile sonuca belirgin şekilde yansıyabilir.
Eski veya kaynağı belirsiz emisyon faktörü kullanılması: Faktörlerin güncelliği ve kaynağı raporda gösterilmelidir.
Birim hataları: Faturalardaki birimlerin (kWh, m³, litre, kg) doğru dönüştürülmemesi sonuçları ciddi biçimde saptırabilir.
Hesaplamanın tek seferlik görülmesi: Azaltım planına ve yıllık takibe bağlanmayan bir rapor, işletmeye kalıcı fayda sağlamaz.
Kapsam 3'ün tamamen göz ardı edilmesi: Başlangıçta tümü hesaplanamasa bile önemli değer zinciri kalemlerinin belirlenmesi, müşteri taleplerine hazırlık açısından değerlidir.
Antalya'daki İşletmeler İçin Notlar
Antalya'da karbon ayak izi, özellikle turizm, tarım ve gıda, inşaat ve ihracata dönük sanayi işletmelerini ilgilendiren bir konudur. Bölgenin ekonomik yapısı, emisyon kaynaklarının da sektöre göre farklılaşmasına yol açar.
Oteller için klima ve soğutma sistemleri, sıcak su üretimi, havuz ısıtma, mutfak ve çamaşırhane enerji kullanımı öne çıkan kalemlerdir. Uluslararası tur operatörleri ve otel zincirleri, sürdürülebilirlik kriterleri kapsamında tesislerden emisyon verisi talep edebilir; karbon ayak izi bu değerlendirmelerde somut bir göstergedir.
Seracılık ve tarımsal üretimde ısıtma yakıtları, gübre kullanımı ve soğuk zincir; yaş meyve ve sebze ihracatında ise taşımacılık ve paketleme önemli kaynaklardır. AB pazarına ürün gönderen işletmelerin alıcılarından çevresel veri talebi alması sık karşılaşılan bir durumdur. Organize sanayi bölgelerindeki üreticiler ve inşaat sektörü için de enerji yoğun süreçler ve malzeme tedariki hesaplamanın merkezinde yer alır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kurumsal karbon ayak izi hesaplaması zorunlu mu?
Tüm işletmeler için genel bir zorunluluk bulunmuyor; ancak yürürlükteki mevzuat kapsamında belirli tesisler sera gazı emisyonlarını izlemek ve raporlamakla yükümlüdür. SKDM kapsamındaki ürünleri AB'ye ihraç eden firmalar ve sürdürülebilirlik raporlaması kapsamındaki şirketler için de emisyon verisi fiilen gerekli hâle gelmektedir. Güncel düzenleme metinlerine Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir; hangi yükümlülüğün sizi kapsadığı faaliyet konusu ve ölçeğe göre ayrıca değerlendirilmelidir.
Karbon ayak izi hesaplaması ne kadar sürer?
Süre; tesis sayısına, seçilen kapsama ve verilerin ne kadar düzenli tutulduğuna bağlıdır. Fatura ve tüketim kayıtları hazır olan tek tesisli bir işletmede süreç daha hızlı ilerler; çok tesisli ve Kapsam 3 içeren çalışmalar daha fazla zaman alır. Çalışma öncesinde yapılacak bir veri ön değerlendirmesi, gerçekçi bir takvim çıkarmaya yardımcı olur.
Kapsam 1, Kapsam 2 ve Kapsam 3 arasındaki fark nedir?
Kapsam 1, işletmenin kendi kazan, araç ve ekipmanlarından doğan doğrudan emisyonlardır. Kapsam 2 satın alınan elektrik ve enerjiden kaynaklanan dolaylı emisyonları, Kapsam 3 ise tedarik zinciri, taşımacılık ve atık gibi değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonları ifade eder. Kapsam 1 ve 2 ile başlayıp Kapsam 3'ü aşamalı olarak eklemek uygulanabilir bir yaklaşımdır.
Karbon ayak izi çalışması ISO 14001 ile ilişkili mi?
ISO 14001 çevre yönetim sistemi karbon ayak izi hesaplamasını doğrudan şart koşmaz; ancak enerji tüketimi ve emisyonlar önemli çevre boyutları olarak ele alınabilir. ISO 14001 sistemi kurulu işletmelerde mevcut kayıtlar hesaplama için güçlü bir veri altyapısı sunar. İki çalışmanın birlikte yürütülmesi, azaltım hedeflerinin yönetim sistemine bağlanmasını kolaylaştırır.
Bize Danışın
İşletmenizin karbon ayak izini doğru yöntemle ölçmek ve uygulanabilir bir azaltım planı oluşturmak için Asel Çevre Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.
Bu yazı Asel Çevre Danışmanlık'tan Selin Sevinç (Yüksek Çevre Mühendisi) tarafından hazırlanmıştır.
Yorumlar