Sıfır Atık Yönetmeliği: İşletmelerin Yükümlülükleri Neler?
Güncelleme tarihi: 27 Eyl
Bu rehber, Sıfır Atık Yönetmeliği kapsamına girip girmediğini merak eden ya da sistemi kurmakla yükümlü olduğunu bilen işletme sahipleri ve yöneticiler için hazırlandı. Yönetmeliğin işletmelerden ne beklediğini, sistemin hangi adımlarla kurulduğunu, hangi kayıtların hazır tutulması gerektiğini ve uygulamada sık karşılaşılan hataları sade bir dille bulabilirsiniz.
Sıfır Atık Yönetmeliği Nedir, Hangi İşletmeleri Kapsar?
Sıfır Atık Yönetmeliği, atık oluşumunun önlenmesini, oluşan atığın kaynağında ayrı toplanmasını ve geri kazanıma kazandırılmasını düzenleyen, kamu kurumlarından özel işletmelere kadar geniş bir kesimi ilgilendiren bir mevzuattır. Amaç yalnızca atığı toplamak değil; israfı azaltmak, kaynakları verimli kullanmak ve düzenli depolamaya giden atık miktarını en aza indirmektir.
Yönetmelik, sıfır atık yönetim sistemini kurmakla yükümlü bina ve yerleşkeleri tanımlar ve bunları kademeli olarak kapsama almıştır. Kamu binalarının yanı sıra alışveriş merkezleri, oteller ve diğer konaklama tesisleri, sağlık kuruluşları, eğitim kurumları, organize sanayi bölgeleri, akaryakıt istasyonları, terminaller ve belirli büyüklüğün üzerindeki iş yerleri bu yapılar arasında sayılır.
İşletmenizin kapsamda olup olmadığını netleştirmek için yürürlükteki yönetmeliğin güncel metnini Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden incelemek ya da uzman görüşü almak en sağlıklı yoldur. Kapsam dışında kalan küçük işletmeler için de sistemin mantığı faydalıdır; belediyelerin ayrı toplama uygulamaları ve iş ortaklarının beklentileri zaten benzer bir düzen gerektirebilir.
Sıfır Atık Sistemi Adım Adım Nasıl Kurulur?
Sıfır atık sistemi; mevcut durumun tespiti, sorumluların belirlenmesi, ekipman ve alan düzenlemesi, eğitim, kayıt ve belge başvurusu adımlarıyla kurulur. Her adım bir öncekinin çıktısına dayandığı için sıralamaya uymak işi kolaylaştırır.
1. Mevcut durum tespiti
İlk iş, işletmede hangi atıkların, hangi birimlerde ve yaklaşık ne miktarda oluştuğunu belirlemektir. Mutfak, ofis, depo, üretim alanı, bahçe ve teknik servis gibi bölümler tek tek incelenir; ambalaj atıkları, organik atıklar, atık yağlar, piller, elektronik atıklar ve tehlikeli atıklar ayrı ayrı not edilir. Bu tespit, kaç toplama ekipmanı gerektiğinden geçici depolama alanının büyüklüğüne kadar sonraki tüm kararların temelidir.
2. Sorumlu kişi ve ekibin belirlenmesi
Sistemin işletme içinde sahipsiz kalmaması için bir sorumlu ve gerekiyorsa birimlerden temsilcilerle bir ekip belirlenir. Bu kişiler uygulamayı takip eder, kayıtları tutar, aksaklıkları yönetime iletir ve düzeltici önlemlerin alınmasını sağlar.
3. Ayrı toplama ekipmanlarının yerleştirilmesi
Atık türlerine göre renk ve etiketle ayrılmış toplama ekipmanları, atığın oluştuğu noktalara yerleştirilir. Kâğıt, plastik, cam, metal, organik atık ve tehlikeli atıklar için ayrım yapılır; ekipmanın sayısı ve yeri ilk adımdaki tespite göre belirlenir. Etiketlerin açık ve anlaşılır olması, doğru ayrıştırmanın ilk şartıdır.
4. Geçici depolama alanının oluşturulması
Ayrı toplanan atıklar, yetkili toplayıcıya ya da belediyeye teslim edilene kadar mevzuata uygun bir geçici depolama alanında bekletilir. Bu alanın zemini, üst örtüsü, havalandırması ve atık türlerine göre bölmeleri önemlidir. Tehlikeli atıklar diğerlerinden ayrı, etiketli ve sızıntıya karşı güvenli biçimde tutulmalıdır.
5. Çalışan eğitimi ve bilgilendirme
Çalışanlara sistemin amacı, hangi atığın hangi ekipmana atılacağı ve kendi birimlerindeki sorumlulukları anlatılır. Yeni işe başlayanlar ve sezonluk personel için eğitimin tekrarlanması, sistemin sürekliliği açısından belirleyicidir.
6. Kayıt, beyan ve teslim
Oluşan ve teslim edilen atık miktarları düzenli olarak kayıt altına alınır ve Bakanlığın ilgili bilgi sistemlerine beyan edilir. Atıkların yalnızca lisanslı ya da yetkili firmalara teslim edilmesi ve teslim belgelerinin saklanması gerekir.
7. Sıfır Atık Belgesi başvurusu
Sistem kurulup işler hâle geldikten sonra işletme, gerekli kriterleri sağladığını göstererek Sıfır Atık Belgesi için başvurur. Başvuru ve değerlendirme, yürürlükteki mevzuata ve yetkili idarenin uygulamasına göre yürütülür.
Hazırlanması Gereken Belgeler ve Kontrol Listesi
Belge başvurusu ve olası denetimler için sistemin kurulduğunu ve gerçekten çalıştığını gösteren kayıtların hazır tutulması gerekir. Aşağıdaki liste, işletmenin kendi durumunu kontrol etmesi için bir başlangıç noktasıdır:
Atık türlerini, oluştuğu birimleri ve yaklaşık miktarları gösteren mevcut durum tespiti
Sıfır atık sorumlusu ve ekip üyelerinin görevlendirme bilgileri
Toplama ekipmanlarının yerini ve türünü gösteren yerleşim planı
Geçici depolama alanına ait bilgiler ve fotoğraflar
Çalışan eğitimlerinin tarih, konu ve katılımcı kayıtları
Atıkların teslim edildiği lisanslı firmalarla yapılan sözleşmeler ve teslim belgeleri
Bilgi sistemlerine yapılan atık beyanlarının kayıtları
Tehlikeli atıkların etiketleme ve depolama düzenine ilişkin kayıtlar
İşletme içi düzenli kontrollerin ve alınan düzeltici önlemlerin notları
Bu kayıtların bir klasörde ya da dijital ortamda tek bir yerde toplanması, hem başvuruyu hem de denetime hazırlığı kolaylaştırır. Kayıtların güncel tutulması, personel değiştiğinde bilginin kaybolmasını da önler.
Sık Yapılan Hatalar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Uygulamada sık karşılaşılan sorun, sıfır atık sisteminin toplama kutusu yerleştirmekten ibaret sanılmasıdır. Ekipmanlar yerleştirildiği hâlde çalışanlar bilgilendirilmezse atıklar yine karışık toplanır ve ayrıştırmanın bir anlamı kalmaz.
Benzer biçimde, ayrı toplanan atıkların teslim noktasında yeniden karıştırılması da sistemi işlevsiz bırakır. Bu nedenle yalnızca işletme içi düzenin değil, atığın teslim edildiği yere kadar olan zincirin de kontrol edilmesi gerekir. Dikkat edilmesi gereken diğer noktalar şunlardır:
Boya kutuları, kimyasal ambalajları, atık yağlar ve floresan lambalar gibi tehlikeli atıkların diğer atıklarla aynı alanda tutulması
Atıkların lisansı olmayan kişi ya da firmalara verilmesi
Beyanların düzenli yapılmaması ya da kayıtlardaki miktarlarla uyuşmaması
Eğitimin yalnızca bir kez verilip personel değişikliklerinde tekrarlanmaması
Belge alındıktan sonra sistemin takip edilmemesi ve zamanla eski alışkanlıklara dönülmesi
Sıfır atık yalnızca yasal bir yükümlülük olarak görülmemelidir. Doğru kurulan bir sistem atık maliyetlerini ve hammadde israfını azaltmaya, dolaylı olarak kurumsal karbon ayak izini düşürmeye yardımcı olabilir; müşteriler ve iş ortakları nezdinde de güven verir.
Antalya'daki İşletmeler İçin Notlar
Antalya'da sıfır atık yükümlülükleri özellikle turizm, tarım ve gıda, inşaat ile ticaret alanındaki işletmeleri ilgilendirir. Bölgenin ekonomik yapısı nedeniyle atık türleri ve miktarları sezona ve sektöre göre belirgin biçimde değişebilir.
Oteller ve konaklama tesislerinde mutfak kaynaklı organik atıklar, ambalaj atıkları ve bitkisel atık yağlar öne çıkar. Sezon başında personel yoğun biçimde değiştiği için eğitimin her sezon yenilenmesi ve atık miktarındaki artışa göre depolama alanının gözden geçirilmesi önemlidir.
Seralar, paketleme tesisleri ve gıda işletmelerinde plastik örtüler, ambalajlar ve tehlikeli atık olarak ele alınması gereken zirai ilaç ambalajları ayrı yönetilmelidir. İnşaat ve şantiye alanlarında ise hafriyat ve yıkıntı atıkları ayrıca kendi düzenlemelerine tabi olabilir; şantiye ofisi ve sosyal alanlarda oluşan atıklar için de ayrı toplama düzeni kurulmalıdır.
Atık yönetiminin genel çerçevesini ve sıfır atıkla ilişkisini daha geniş ele aldığımız İşletmelerde Atık Yönetimi ve Sıfır Atık: Adım Adım Rehber yazımıza da göz atabilirsiniz. Sistemin kurulumu ve takibinde nasıl destek verdiğimizi ise atık yönetimi hizmetimiz sayfasında bulabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Sıfır Atık Belgesi almak zorunlu mu?
Yönetmelik kapsamındaki bina ve yerleşkeler için sıfır atık yönetim sistemini kurmak ve bunu belgelemek zorunludur. İşletmenizin kapsamda olup olmadığı; faaliyet türüne, büyüklüğüne ve yürürlükteki düzenlemeye göre belirlenir. Kapsam dışındaki işletmeler de sistemi gönüllü olarak kurabilir.
Küçük bir işletme sıfır atık sistemine dahil mi?
Küçük işletmelerin durumu, yönetmelikte sayılan yapı türlerine ve bulundukları yere göre değişir. Örneğin bir alışveriş merkezi ya da iş merkezi içindeki işletmeler, o yapının sıfır atık sistemine uymak durumunda kalabilir. Kesin durumu öğrenmek için güncel mevzuata bakmak ya da uzman görüşü almak gerekir.
Sıfır atık sistemini kurmak ne kadar sürer?
Süre; işletmenin büyüklüğüne, atık çeşitliliğine ve mevcut altyapısına göre değiştiği için kesin bir süre vermek doğru olmaz. Mevcut durum tespiti iyi yapılır ve sorumlular baştan belirlenirse süreç belirgin biçimde kolaylaşır.
Ayrı toplanan atıkları kime teslim etmeliyiz?
Ayrı toplanan atıklar, belediyenin toplama sistemine ya da ilgili atık türü için lisansı bulunan firmalara teslim edilmelidir. Teslim belgelerinin saklanması, hem beyanlarınızın doğruluğu hem de olası denetimler için önemlidir.
Sonuç
Sıfır atık sistemi doğru kurulduğunda hem yasal uyumu sağlar hem de işletmenin günlük düzenini iyileştirir. İşletmenizin yükümlülüklerini netleştirmek ve sistemi adım adım kurmak için bize danışabilirsiniz.
Bu yazı Asel Çevre Danışmanlık'tan Selin Sevinç (Yüksek Çevre Mühendisi) tarafından hazırlanmıştır.
Yorumlar